किल्ले रायगड "पूर्वेकडील जिब्राल्टर" 'Raigad Fort' Capital Of Chatrapati Shivaji Maharaj (Gibraltar of the East)

किल्ले रायगड "पूर्वेकडील जिब्राल्टर" 'Raigad Fort' Capital Of Chatrapati Shivaji Maharaj (Gibraltar of the East) 

Raigad Fort Maharashtra

किल्ले रायगड (किल्ले रायरी) हा मराठा साम्राज्याची राजधानी, मराठी माणसाचा स्वाभिमान आणि हिंदवी स्वराज्याच्या संप्रभुकतेचे सर्वोच्च प्रतीक आहे. युरोपियन लोकांनी या गडाची भक्कम बनावट पाहून त्याला "पूर्वेकडील जिब्राल्टर" (Gibraltar of the East) असे संबोधले होते.

१. भौगोलिक स्थान आणि भौगोलिक रचना

• स्थान: महाराष्ट्र राज्यातील रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यात, सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये हा किल्ला स्थित आहे.

• उंची: समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,७०० फूट (८२० मीटर) उंचीवर हा गड आहे.

• दुर्गम बनावट: तिन्ही बाजूंनी सरळ उभे कडे आणि मागे दाट जंगल यामुळे शत्रूला सहजासहजी आक्रमण करणे अशक्य होते.

२. ऐतिहासिक महत्त्व आणि कालक्रम (Historical Significance)

वर्ष / काळ	ऐतिहासिक घटना आणि महत्त्व
इ. स. १०३०	चंद्रराव मोरे यांच्या काळात या गडाचा उल्लेख 'रायरी' असा होता.
१६५६	छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळीच्या मोऱ्यांचा पराभव करून हा गड स्वराज्यात समाविष्ट केला आणि त्याचे नाव 'रायगड' ठेवले.
१६६२	महाराजांनी गडाचे मोक्याचे स्थान पाहून याला स्वराज्याची राजधानी म्हणून निवडले. मुख्य वास्तुविशारद **हिरोजी इंदुलकरकिल्ले रायगड हा मराठा साम्राज्याचा सर्वात महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या पवित्र मानला जाणारा किल्ला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याची निवड करून त्याला आपल्या स्वराज्याची राजधानी बनवले होते.

रायगड किल्ल्याचा सविस्तर ऐतिहासिक इतिहास आणि महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे:

१. रायगडाची पार्श्वभूमी आणि नाव

• मागील नावे: सुरुवातीला हा किल्ला 'रायरी' या नावाने ओळखला जात असे. याशिवाय याला तणस, रसाळ, जंबुद्वीप, बद्रामी अशा विविध नावांनीही प्राचीन काळात संबोधले गेले.

• शिवरायांचे अधिग्रहण: इ.स. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळीचे मोरे यांच्याकडून हा किल्ला जिंकून घेतला.

• पुनर्बांधणी: किल्ल्याची भौगोलिक रचना, दुर्गमता आणि सुरक्षा पाहून महाराजांनी याचे नाव 'रायगड' ठेवले आणि मुख्य हिरोजी इंदुलकर यांच्या देखरेखीखाली किल्ल्याची पुनर्बांधणी केली.

२. ऐतिहासिक महत्त्व (Historical Importance)

अ. स्वराज्याची राजधानी (Capital of Maratha Empire)

इ.स. १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगडाला मराठा साम्राज्याची अधिकृत पहिली राजधानी घोषित केले. गडाची चारही बाजूने असलेली कठीण चढण आणि तटबंदीमुळे शत्रूला येथे थेट हल्ला करणे जवळजवळ अशक्य होते.

ब. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक (Coronation Ceremony)

• ६ जून १६७४: याच गडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा ऐतिहासिक राज्याभिषेक सोहळा पार पडला.

• जगद्गुरू गागाभट्ट यांच्या उपस्थितीत शिवरायांना 'छत्रपती' ही पदवी प्रदान करण्यात आली आणि मराठा साम्राज्य हे एक स्वतंत्र, सार्वभौम आणि अधिकृत राज्य म्हणून जगात ओळखले जाऊ लागले.

क. शिवरायांचे महानिर्वान (Passing of Chhatrapati Shivaji Maharaj)

• ३ एप्रिल १६८०: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी याच गडावर आपला शेवटचा श्वास घेतला.

• महाराजांचे समाधी स्थळ आजही रायगडावर अत्यंत पवित्र मानले जाते.

ड. छत्रपती राजाराम महाराज आणि मोगलांचा वेढा

शिवरायांच्या पश्चात्य छत्रपती संभाजी महाराजांनी रायगडावरूनच कारभार पाहिला. संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मोगल सरदार जुल्फिकार खान याने रायगडाला प्रदीर्घ वेढा घातला. छत्रपती राजाराम महाराज आणि महाराणी येसूबाई यांनी अत्यंत धैर्याने रायगड लढवला.

३. रायगडावरील प्रमुख वास्तू आणि आकर्षणे

वास्तू/स्थान	ऐतिहासिक वैशिष्ट्य
महादरवाजा	गडाचा मुख्य प्रवेशद्वार, जो दोन बुरुजांच्या मध्ये अत्यंत सुरक्षितपणे बांधला गेला आहे.
राजसभा (नगारखाना)	येथे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे ३२ मन वजनाचे सुवर्णसिंहासन होते. या सभेची रचना अशी आहे की एका कोपऱ्यात बोललेला शब्द स्पष्टपणे ऐकू येतो.
होळीचा माळ	राजसभेच्या समोर असलेला भव्य परिसर जिथे उत्सव आणि होळी साजरी केली जात असे.
जगदीश्वर मंदिर	शिवरायांचे कुलदैवत असलेले महादेव मंदिर, जे अत्यंत सुंदर कलाकुसरीने बांधले आहे.
शिवछत्रपतींचे समाधी स्थळ	जगदीश्वर मंदिराच्या मागे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पवित्र समाधी स्थळ आहे.
हिरकणी बुरुज	आपल्या तान्ह्या बाळासाठी रात्रीच्या वेळी कडा उतरून गेलेल्या 'हिरकणी' या बाळंतिणीच्या धैर्याची आठवण म्हणून बांधलेला बुरुज.
टोकमक कडा	गुन्हेगारांना किंवा गद्दारांना कड्यावरून खाली फेकून मृत्युदंडाची शिक्षा देण्यासाठी वापरला जाणारा थेट भीषण कडा.

४. वास्तुकलेचे वैशिष्ट्य (Architecture)

रायगडाचे बांधकाम तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राचा (Architecture) एक उत्कृष्ट नमुना आहे.

• गडावर पाण्याचे टाके (गंगासागर, हत्ती तलाव) अशा प्रकारे बनवले गेले होते की वर्षभर पाण्याची टंचाई भासत नसे.

• मुख्य हिरोजी इंदुलकर यांनी जगदीश्वर मंदिराच्या पायरीवर "सेवा ठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर" असे कोरून ठेवले आहे, जे त्यांच्या निष्ठेचे प्रतीक आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर: रायगड हा केवळ एक किल्ला नसून मराठा साम्राज्याच्या अस्मितेचे, शौर्याचे आणि स्वातंत्र्याचे अमर प्रतीक आहे.