नळदुर्ग किल्ला: महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय वैभवाचा मुकूट.Naldurg Fort Tuljapur, Dharashiv

नळदुर्ग किल्ला: महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय वैभवाचा मुकूट.

Naldurg Fort Tuljapur, Dharashiv

महाराष्ट्राची भूमी जशी गड-किल्ल्यांच्या शौर्यगाथांसाठी ओळखली जाते, तसेच ती राज्याच्या विविध भागांत पसरलेल्या अप्रतिम स्थापत्यशास्त्राची साक्ष देते. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांपासून ते थेट मैदानी प्रदेशांपर्यंत विखुरलेले हे दुर्ग आपल्या प्राचीन इतिहासाची प्रचिती आणून देतात. या वैभवशाली मालिकेतील एक अत्यंत भव्य आणि महत्त्वपूर्ण नाव म्हणजे नळदुर्ग किल्ला.

धाराशिव (पूर्वीचे उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील तुळजापूर तालुक्यात, बोरी नदीच्या काठावर उभा असलेला हा किल्ला म्हणजे लष्करी रणनीती, उत्कृष्ट जलव्यवस्थापन आणि मजबूत बांधकामाचा एक अनोखा संगम आहे. महाराष्ट्राच्या मैदानी भागात (भुईकोट) बांधलेल्या किल्ल्यांमध्ये नळदुर्ग हा क्षेत्रफळाच्या आणि विस्ताराच्या दृष्टीने सर्वात मोठा मानला जातो.

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि नामांतर

नळदुर्गच्या इतिहासाबाबत अनेक कथा आणि ऐतिहासिक संदर्भ जोडलेले आहेत. लोककथेनुसार, प्राचीन काळातील पौराणिक राजा 'नळ' आणि 'दमयंती' यांच्याशी या ठिकाणाचा संबंध जोडला जातो. नळ राजानेच किल्ला बांधला म्हणून याचे नाव 'नळदुर्ग' पडले अशी आख्यायिका आहे.

ऐतिहासिक कागदपत्रांचा विचार करता, या गडाच्या उभारणीची सुरुवात प्रामुख्याने पश्चिमी चालुक्य राजवटीत झाली. कालांतराने हा परिसर बहामनी साम्राज्याच्या अखत्यारीत आला आणि पुढे बहामनी राज्याचे तुकडे झाल्यानंतर विजापूरच्या आदिलशाही सत्तेकडे सुपूर्द करण्यात आला. आदिलशाहीच्या काळात, विशेषतः १५६० च्या सुमारास, ख्वाजा निमतुल्ला यांच्या मार्गदर्शनाखाली या किल्ल्याचे नुतनीकरण आणि बळकटीकरण मोठ्या प्रमाणावर झाले. आदिलशहांनी या गडाचे नाव बदलून 'शहादुर्ग' असे ठेवले होते, परंतु लोकांच्या मनात आणि इतिहासाच्या पानात हा किल्ला 'नळदुर्ग' या नावानेच आदराचे स्थान टिकवून राहिला. यानंतरच्या काळात मराठा साम्राज्य, मुघल शासक औरंगजेब आणि हैदराबादचे निजाम यांच्या राजवटीतही या गडाने अनेक राजकीय घडामोडी अनुभवल्या.

२. दुर्गरचना आणि अद्वितीय स्थापत्य

नळदुर्ग किल्ला  मध्ययुगीन काळातल्या अभेद्य डिझाईनचे उत्तम उदाहरण आहे.

विशाल क्षेत्र आणि बळकटी: हा किल्ला अंदाजे १०५ एकर भूमीवर पसरलेला आहे. गडाभोवती ३ ते ६ किलोमीटर लांबीची मजबूत तटबंदी आहे, ज्यामध्ये सुरक्षेसाठी एकूण ११४ भक्कम बुरूज उभारण्यात आले आहेत.

रणमंडळ उपदुर्ग: मुख्य किल्ल्याला संरक्षण देण्यासाठी त्याच्या बाजूला 'रणमंडळ' नावाचा आणखी एक जोडकिल्ला तयार करण्यात आला होता, ज्यामुळे शत्रूसाठी मुख्य किल्ल्यापर्यंत पोहोचणे अधिक आव्हानात्मक होत असे.

आश्चर्यकारक 'नवबुरूज': गडावर अनेक लहान-मोठे बुरूज आहेत जसे की उपळी बुरूज आणि संग्राम बुरूज. परंतु, यामध्ये सर्वात लक्षवेधी ठरतो तो म्हणजे कमळाच्या ९ पाकळ्यांच्या आकारात बांधलेला 'नवबुरूज'. अशा प्रकारची वेगळी रचना भारतातील इतर मोजक्याच ठिकाणी पाहायला मिळते.

३. अप्रतिम जलव्यवस्थापन आणि 'जलमहाल'

नळदुर्गची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे येथील पाण्याचे नियोजन आणि जलवास्तू. गडावरून वाहणाऱ्या बोरी नदीच्या प्रवाहाला अडवून आदिलशाही काळात एक मजबूत दगडी धरण (बंधारा) तयार करण्यात आले.

पाणी महाल: "पाण्याचे व्यवस्थापन करताना धरणाच्या मध्यभागीच राजाने  एक सुंदर दुमजली वाडा किंवा महाल बांधला, ज्याला 'पाणी महाल' म्हणतात." या वास्तूची रचना अशा प्रकारे केली आहे की, नदीचे पाणी महालाच्या अगदी जवळून वाहून जाते आणि खिडक्यांमधून आत न शिरता बाहेर पडते.

'नर' आणि 'मादी' धबधबे: पावसाळ्यात बोरी नदीला पूर आल्यावर जेव्हा धरणाची पाणीपातळी वाढते, तेव्हा पाण्याच्या विसर्गासाठी असलेल्या दोन वेगवेगळ्या मार्गांवरून पाणी वेगाने खाली कोसळते. या निसर्ग आणि मानवनिर्मित सौंदर्हाला 'नर' आणि 'मादी' धबधबा म्हणून ओळखले जाते. वर्षाऋतूत हा धबधब्याचा नजराणा पाहण्यासारखा असतो.

४. गडावरील इतर प्रेक्षणीय अवशेष

किल्ल्याच्या आवारात प्रवेश केल्यावर जुन्या काळातील अनेक ऐतिहासिक खुणा आजही आपल्याला खुणावतात:

अंबरखाना आणि हत्तीखाना: सैन्यासाठी आणि राज्यासाठी धान्य साठवून ठेवण्याची मोठी कोठारे (अंबरखाना) आणि हत्ती बांधण्याची किंवा ठेवण्याची जागा.

प्राचीन वास्तू: आदिलशाही आणि मुघल शैलीतील काही जुन्या मशिदी, हमामखाने आणि जुने शिलालेख.

कर्नल मिडोज टेलर यांची समाधी: ब्रिटिश काळात प्रशासक म्हणून काम केलेले आणि 'तारा' व 'कॉन्फेशन्स ऑफ अ ठग' यांसारख्या प्रसिद्ध साहित्याचे लेखक कर्नल मिडोज टेलर यांचा या किल्ल्याशी आणि परिसराशी जवळचा संबंध होता. त्यांची समाधीही येथे आहे.

५. प्रवासाची माहिती आणि योग्य काळ

भेट देण्यासाठी उत्तम काळ: जुलै ते फेब्रुवारी हा काळ नळदुर्गला भेट देण्यासाठी सर्वात योग्य मानला जातो. पावसाळ्यात येथील धबधबे आणि नदीचे सौंदर्य चरमसीमेवर असते, तर हिवाळ्यात हवामान फिरण्यासाठी अतिशय सुहाना असते.

वाहतूक मार्ग:

रस्त्याने: हा किल्ला पुणे-सोलापूर-हैदराबाद राष्ट्रीय महामार्गावरच स्थित असल्याने पोहोचणे अत्यंत सुलभ आहे. सोलापूर शहरापासून याचे अंतर साधारण ४८ किलोमीटर आहे.

रेल्वेने: सोलापूर हे सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे जंक्शन आहे, जिथून नियमितपणे एसटी बसेस आणि खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध असते.