श्री येडेश्वरी देवी (येडाई) येरमाळा: महिमा, इतिहास आणि धार्मिक परंपरा येरमाळा धाराशिव. Yedeshwari Temple, Yermala Dharashiv.

श्री येडेश्वरी देवी, येरमाळा: महिमा, इतिहास आणि धार्मिक परंपरा

Yedeshwari Temple Yermala, Dharashiv.

 

मराठवाड्यातील धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील येरमाळा हे ठिकाण लाखो भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. येथे वसलेले श्री येडेश्वरी देवी (येडाई) चे मंदिर हे अत्यंत जागृत आणि नवसाला पावणारे देवस्थान मानले जाते. श्री तुळजाभवानी मातेची धाकटी बहीण किंवा पार्वती देवीचे रूप म्हणून येडेश्वरी मातेची संपूर्ण महाराष्ट्रात व शेजारील राज्यांत मोठी ख्याती आहे.

१. पौराणिक पार्श्वभूमी व 'येडेश्वरी' नाव कसे पडले?

पौराणिक लोककथेनुसार, अंबेजोगाई किंवा तुळजापूरकडे जाणाऱ्या एका निस्सीम भक्ताच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन देवी त्याच्या प्रेमाखातर वेडी (येडी) होऊन त्याच्यामागे धावून आली. भक्ताच्या प्रेमापोटी देवीने येरमाळा येथील बालाघाटच्या कुशीतील टेकडीवर वास्तव्य केले. भक्तासाठी वेडी झालेली देवी म्हणून भाविक तिला प्रेमाने 'येडाई' किंवा 'येडेश्वरी' असे म्हणतात.

येथील पिंडी आणि तांदळा स्वयंभू मानला जातो. गर्भगृहात शक्ती रूपी येडेश्वरी देवी आणि शिव रूपी महादेवाची पिंडी एकत्र पाहाव्यास मिळते, ज्यामुळे हे स्थान शिव-शक्तीच्या अगाध संगमाचे प्रतीक मानले जाते.

२. मंदिर वास्तुशिल्प आणि परिसर

• टेकडीवरील स्थान: हे मंदिर बालाघाट डोंगररांगेत सुमारे ४०० फूट उंच टेकडीवर वसलेले आहे.

• पायऱ्यांचा मार्ग: टेकडीच्या पायथ्याशी भव्य स्वागत कमान असून मंदिराकडे जाण्यासाठी सुमारे २०४ पायऱ्या आहेत. पायरी मार्गावर ५० पायऱ्यांनंतर एक प्राचीन दीपमाळ आढळते.

• दीपमाळा व सभामंडप: मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात भव्य दगडी दीपमाळा आहेत, ज्या सण-उत्सवाच्या वेळी दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतात.

• कल्लोळ कुंड: गावापासून मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर दगडी घडीव पाषाणातील 'कल्लोळ कुंड' आहे, ज्याच्या तीन बाजूंच्या देवकोष्टकांत मारूती, गणपती आणि महादेवाच्या मूर्ती आहेत.

• प्रदक्षिणा मार्ग: मंदिराच्या टेकडीला प्रदक्षिणा घालण्याची विशेष प्रथा येथे असून हा मार्ग सुमारे २ किलोमीटरचा आहे.

३. प्रमुख उत्सव व यात्रेचे स्वरूप

येरमाळा येथे वर्षभरात अनेक उत्सव साजरे होतात, परंतु चैत्र पौर्णिमेचा (हनुमान जयंती) जत्रोत्सव हा सर्वात मोठा सोहळा असतो.

• भंडाऱ्याची भव्य उधळण: चैत्र यात्रेच्या काळात संपूर्ण येरमाळा परिसर पिवळाधमक होतो. "येडाईच्या नावाने चांगभलं!" च्या जयघोषात लाखो भाविक हळद-भंडाऱ्याची उधळण करतात.

• पालखी सोहळा व आमराईतील मुक्काम: पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी देवीची पालखी मिरवणूक निघते आणि देवी ५ दिवस गावातील आमराईत मुक्कामी जाते. या काळात तेथे जमिनीतून चुन्याचे खडे प्रकट होतात, अशी आख्यायिका आहे.

• आश्विन नवरात्रोत्सव: नवरात्रात नऊ दिवस घटस्थापना, अखंड दीपप्रज्वलन आणि विजयादशमीला (दसरा) सीमोल्लंघन सोहळा पार पडतो.

४. भौगोलिक स्थान आणि प्रवास मार्ग

माध्यम	तपशील
जिल्हा/तालुका	जिल्हा: धाराशिव (उस्मानाबाद), तालुका: कळंब.
रस्ता मार्ग	सोलापूर-धुळे राष्ट्रीय महामार्गावर (NH-52) हे स्थान आहे. धाराशिवहून ३५ किमी आणि बीडहून ६० किमी अंतरावर आहे.
रेल्वे मार्ग	जवळचे मुख्य रेल्वे स्थानक धाराशिव व कुरुडवाडी आहे.

येरमाळा येथील श्री येडेश्वरी देवीचे हे धार्मिक स्थान भक्ती, संस्कृती आणि निसर्गाचा अद्भुत संगम घडवणारे आहे.

धाराशिव जिल्ह्यातील आई येडेश्वरी देवस्थानाचा इतिहास

हा व्हिडिओ येरमाळा येथील श्री येडेश्वरी देवी मंदिराचा इतिहास आणि धार्मिक महत्त्व जाणून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे.